एका चाचणीची चाचपणी (RT-PCR आणि सीटी व्हॅल्यू)

गेल्या वर्षी कोविड आला, तशी कोविडसाठीची टेस्टही आली. सोबत शंकाही आल्या आणि अफवाही आल्या. शंका अशी की, आरटी पीसीआर चाचणीतील सीटी व्हॅल्यूचं महत्व काय, त्याचा अर्थ कसा काढावा.

अफवा अशी की, पीसीआरचा शोध ज्यांनी लावला, त्यांनीच ही चाचणी निदान करण्यासाठी वापरू नये, असं सांगितलंय (म्हणे !) शंकेचा विचार आणि अफवेचा समाचार या एकाच लेखात मी घेणार आहे.

PCR अर्थात पोलिमरेज चेन रिअॅक्शन ('बहुवारिकजन्य साखळी प्रक्रिया' म्हणूया ?? नकोच, पीसीआर हा अंगवळणी पडलेला संक्षिप्त शब्दप्रयोग करूयात !) या रासायनिक प्रक्रियेचा शोध लावला कॅरी म्युलीस यांनी. या पद्धतीचा उपयोग काय, तर एखाद्या नमुन्यातील जनुकीय पदार्थ तपासण्यासाठी ! जनुकीय पदार्थ म्हणजे थोडक्यात DNA आणि RNA. समस्या अशी असते, की जिथून कुठूनही आपण हे नमुने घेतो, तिथे प्रत्यक्षात या जनुकीय पदार्थाचं प्रमाण फारंच कमी असते. पण योग्य वातावरणात, आवश्यक त्या रसायनांच्या साहाय्याने डिएनए स्वतःच्या अनेक नकला बनवू शकतात. म्हणजे समजा, मी जे सॅम्पल घेतलं, त्यात एकंच डिएनए आहे; हा डिएनए काही मला लगेच दिसणार नाही, मग विशिष्ट तापमानात काही रसायनांच्या समवेत हे सॅम्पल ठेऊन द्यायचं. काही काळाने एकाच डिएनएच्या दोन, चार, आठ, सोळा अशा प्रती बनत राहतील, हे झालं अॅम्पलिफिकेशन ! काही काळाने डिएनएची मात्रा इतकी वाढेल, की आता मला तो शोधून काढणे सहज शक्य होईल ! यामागे तत्व एकंच, "आडातंच नसेल, तर पोहऱ्यात कुठून येईल ?" मुळ नमुन्यात जर डिएनए नसताच, तर तो अॅम्पलिफाय करता आलाच नसता.

सामान्यत डिएनएच्या मदतीने आरएनए (RNA) तयार करता येतो. या प्रक्रियेला म्हणतात, ट्रान्सक्रिप्शन ! ही आपल्या शरीरात घडणारी सामान्य प्रक्रिया आहे. कोरोना विषाणूकडे फक्त आरएनए असतो, तो शोधण्यासाठी त्या आरएनएपासून डिएनए तयार करतात, हे मुळ प्रक्रियेच्या नेमकं उलट आहे, म्हणून याला म्हणतात, रिवर्स ट्रान्सक्रिप्शन. म्हणून या चाचणीस म्हणतात - 'रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्टेस पॉलिमरेज चेन रिअॅक्शन' अर्थात RT PCR. 

एकदा कोरोनाच्या आरएनएपासून डिएनए तयार केला, की आधी सांगितल्याप्रमाणे या डिएनच्या आपल्याला उघडकीस आणता येतील इतपत प्रती बनवल्या जातात.  संपूर्ण प्रक्रिया एकदा केली की दुप्पट प्रती मिळतात, मग चौपट, मग आठपट... अशी साखळी सुरु राहते. अशी एकवेळची प्रक्रिया म्हणजे एक सायकल, अशा जितक्या सायकल्स लागतील, त्याला म्हणतात Cycle threshold अर्थात CT Value. 

आणखी सोपं करून सांगायचं, तर नमुन्यातील जनुकीय पदार्थाचं (DNA/RNA) प्रमाण जितकं कमी, तितकेवेळा या प्रक्रियेचं चक्र परत परत फिरवावं लागतं. थोडक्यात सीटी व्हॅल्यू जितकी जास्त, नमुन्यातील विषाणूजन्य आरएनएचं प्रमाण तितकं कमी आणि सीटी व्हॅल्यू जितकी कमी, विषाणूजन्य आरएनएचं प्रमाण तितकं जास्त; असं हे व्यस्त प्रमाण आहे.

आता मुळ शंकेकडे येऊ ! उपरोक्त माहितीवरून सीटी व्हॅल्यू कमी किंवा जास्त असण्यावर कोविडची तीव्रता किंवा संसर्ग कमी-अधिक असल्याचे जोखता येईल का, असं कोणालाही वाटणं स्वाभाविक आहे; पण प्रत्यक्षात तसं नाही. कारण, या चाचणीत अन्य घटकही येतात, ज्यानुसार सीटी व्हॅल्यू बदलते. उदा. -

अ) चाचणी करण्यासाठी ठराविक रसायनांचा एक संच (Kit) वापरला जातो. प्रत्येक प्रयोगशाळेत हा संच भिन्न असू शकतो हा संच बदलला की सीटी व्हॅल्यू बदलते.

ब) नमुना घेताना काही चुकीने, किंवा अन्य कारणाने नमुन्यात विषाणूजन्य आरएनएचं प्रमाण कमी आलेलं असू शकते.

क) नाकातून किंवा घशातून अशा वेगवेगळ्या ठिकाणाहून स्वॅब घेतल्यास सीटी व्हॅल्यू बदलते.

ड) नमुना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी घेऊन जाताना साधलेलं तापमान वगैरे लहानसहान घटकांनी सीटी व्हॅल्यू बदलते.

सगळ्यात महत्वाचं म्हणजे कोविडची तीव्रता आणि सीटी व्हॅल्यू यांच्यात कोणताही परस्परसंबंध आढळलेला नाही आणि अशाप्रकारे आजाराची तीव्रता ठरवूही नये, असे ICMR ने ऑगस्ट २०२० रोजी जाहीर केले आहे.

त्यामुळे तुमच्या रिपोर्टमध्ये सीटी व्हॅल्यू कितीही असली, तरी काहीही निष्कर्ष काढू नका. ही व्हॅल्यू फारतर प्रयोगशाळेत संदर्भासाठी वापरली जाते.

आता अफवेकडे वळू, विविध माध्यमांतून, लेखांतून एक गोष्ट अधोरेखित करण्याचा काहीजण प्रयत्न करत असतात; की पीसीआरचा जनक कॅरी म्युलिस यांनीच असं म्हणून ठेवलंय, की 'पीसीआर ही चाचणी कोविडचं निदान करण्यासाठी नाही'. हे विधान अर्धवट आणि दिशाभूल करणारं आहे. पहिली बाब, कोविड येण्याआधीच कॅरी म्युलिस यांचा मृत्यू झाला (ऑगस्ट २०१९) आणि त्यांनी स्वर्गातून काहीही संदेश पाठवल्याचे कोणत्याही 'स्वर्ग रिटर्न' महात्म्याने सांगितल्याचे ऐकीवात नाही. मग कॅरी म्युलिस यांनी अशा प्रकारचं कोणतंही विधान त्यापूर्वी केलं होतं का ? तर त्यासाठी या प्रकरणाच्या थोडं खोलात जाऊ.

पीसीआरचा शोध लागला १९८३ साली. एखाद्या नमुन्यातील जनुकीय पदार्थ (DNA/RNA) शोधावा, इतकाच याच उपयोग. आता एखादा वैशिष्ट्यपूर्ण डिएनए तुम्ही शोधला, म्हणजे त्या डिएनचा नमुन्याशी संबंध जोडता येतो. उदा. या चाचणीने सिकल सेल अॅनिमिया, थॅलासेमिया असे अनुवंशिक आजार, विषाणू वा जिवाणूजन्य आजार, कर्करोग असं काहीही शोधता येते. 'आडात आलं, म्हणजे पोहऱ्यात असणारंच' असं सोपं तर्कशास्त्र यामागे आहे !

पुढे १९८६ साली एचआयव्ही विषाणूंचा शोध लागला. याच दशकात एड्सचा राक्षस मानवजातीसमोर उभा राहिला होता. एड्स आणि एचआयव्हीचा संबंध त्यावेळी निर्विवाद प्रस्थापित व्हायचा होता. शास्त्रज्ञांची मतमतांतरे होती. त्यावेळी (१९९३ साल) त्यांनी केलेलं विधान पुढीलप्रमाणे, "संख्यात्मक (quantitative) पीसीआर हा विरोधाभास आहे. पीसीआर वापरण्यामागचा मुळ उद्देश हा पदार्थांचा गुणात्मक (qualitative) शोध घेणे हा आहे, मात्र चाचणीचा मुळ गुणंच असा, की पदार्थाची संख्या ठरवता येत नाही. (हेच यापूर्वी लेखात सांगितलं आहे). सामान्यतः विषाणूभार चाचण्यांचा (Viral load tests) उपयोग विषाणूंची संख्या मोजण्यासाठी होतो, असा गैरसमज जरी असला, तरी या तपासण्या मुक्त स्वरुपातील, किंवा संसर्गजन्य विषाणू शोधू शकत नाहीत. काही ठराविक प्रथिनं जी एचआयव्हीशी संबंधित असल्याचं समजलं जातं, जे बरेचदा चूकही असू शकतं, ती शोधण्यासाठी या चाचणीचा वापर होत आहे. ही चाचणी विषाणूचा जनुकीय अनुक्रम शोधते, प्रत्यक्ष विषाणू नव्हे !"

ही विधानं, व्यवस्थित वाचल्यावर लक्षात येईल, की कॅरी म्युलिस यांनी पीसीआरबद्दल जे सांगितलं ते वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्यंच आहे. पण त्याचं हे मत एचआयव्हीबद्दल आहे. कुठल्याही प्रकारचं निदान करण्यासाठी ही चाचणी वापरू नका, किंवा ही चाचणी निदान करण्यासाठी शोधलेलीच नाही; असं विधान त्यांनी कुठेही केल्याचं माझ्यातरी वाचनात आलेलं नाही. कोविडबद्दल असं विधान त्यांनी करणं अशक्य आहे. तरीही भाबडेपणाने म्हणा, किंवा धुर्तपणाने म्हणा, या अशा अफवा पसरवल्या जातात. सद्यपरिस्थितीत SARS COV2 हा विषाणू एखाद्या व्यक्तीच्या शरीरात आहे वा नाही, हे शोधण्यासाठी RT PCR इतकी विश्वसनीय चाचणी अन्य कोणतीही नाही. दुसरी एखादी चाचणी कोणी शोधून काढलीच, तर तिचा स्वीकार करणं, कोणालाही कमीपणाचं वाटणार नाही, कारण विज्ञान हे प्रवाही असतं ! साचून राहतं, ते डबकं होतं !

डॉ. सागर पाध्ये.

(इमेज साभार - https://inflammregen.biomedcentral.com/articles/10.1186/s41232-020-00147-2)